In 1576 zijn de Nederlanden in de greep van de Nederlandse Opstand. Na tien jaar strijd en tienduizenden doden zijn de gewesten (provinciën en gebieden) diep verdeeld. Aan de ene kant staan de gewesten die trouw zijn aan koning Filips II. Zij worden geleid door de landvoogd Requeses, de opvolger van de beruchte Alva. Aan de andere kant staan de opstandige gewesten Holland en Zeeland onder leiding van Willem van Oranje.
Onderhandelingen
1575 vinden in Breda onderhandelingen plaats over vrede. Deze lopen op niets uit. De onderhandelingen krijgen een nieuwe impuls als in 1576 Requesens plotseling overlijdt en Spaanse troepen in de Zuidelijke Nederlanden beginnen te muiten. De muitende soldaten maken duizenden slachtoffers onder trouwe volgelingen van de koning. Hierdoor ontstaat in alle gewesten een sterk anti-Spaanse stemming. Onder deze omstandigheden keren de Staten van Brabant zich tegen Filips II en roepen zonder zijn toestemming de Staten-Generaal bijeen. Vertegenwoordigers van vrijwel alle gewesten komen in Gent bijeen en sluiten een verdrag op 8 november 1576, dat de naam Pacificatie van Gent krijgt.
In de Pacificatie van Gent spreken de gewesten af om samen te werken tegen de Spaanse troepen. De gewesten willen bovendien terugkeren naar de situatie van voor de oorlog. Daarom heffen ze alle handelsblokkades op, die tijdens de oorlog waren ingevoerd. Hierdoor kan de handel weer opbloeien, zodat er ook genoeg geld is om de Spaanse soldaten te verdrijven. Ook wordt de vervolging van protestanten gestopt. Alle opstandige activiteiten worden vergeven. Afgenomen rechten en bezittingen worden weer teruggegeven.
Holland en Zeeland willen echter niet volledig terugkeren naar de situatie van voor de oorlog. In deze gewesten is het katholicisme verboden en dat blijft zo. Bezittingen van de katholieke kerk worden daarom ook niet teruggegeven. De andere gewesten blijven katholiek, maar het protestantisme wordt daar wel toegestaan. Verder wordt Willem van Oranje erkend als stadhouder (en daarmee leider) van Holland en Zeeland.
Er bestaan meerdere versies van de Pacificatie van Gent. De versie in het Nationaal Archief is ondertekend door de steden en edelen van Holland en Zeeland. Hun handtekeningen en zegels versieren de onderkant van het verdrag. Belangrijke steden steunen het verdrag, zoals Dordrecht, Delft, Leiden, Gouda, Rotterdam, Middelburg en Vlissingen. Amsterdam is de grote uitzondering en blijft de koning trouw tot de Alteratie van Amsterdam (1578), wanneer het katholieke bestuur de stad uit wordt gezet.
De gewesten
De Pacificatie van Gent is uiteindelijk ondertekend door vrijwel alle gewesten.
Noordelijke gewesten:
- Hertogdom Gelre
- Graafschap Holland
- Graafschap Zeeland
- Heerlijkheid Friesland
- Heerlijkheid Groningen
- Heerlijkheid Overijssel (inclusief Drenthe)
Zuidelijke (Nederlandstalige) gewesten:
- Hertogdom Brabant
- Hertogdom Limburg
- Graafschap Vlaanderen
- Heerlijkheid Mechelen
Waalse (Franstalige) gewesten:
- Graafschap Artesië
- Graafschap Henegouwen
- Graafschap Namen (sluit later aan)
- Heerlijkheid Doornik (Tournai)
- De steden Dowaai (Douai), Orchies en Rijsel (Lille)
Kleine, onafhankelijke gebieden in het zuidoosten van het land (vooral in Limburg) ondertekenen het verdrag niet. Het graafschap Namen weigert in eerste instantie, maar sluit zich enkele maanden later toch nog aan. De grote afwezige is het hertogdom Luxemburg. Dit gewest is streng katholiek en zeer trouw aan de koning. Luxemburg zal tijdens de hele Nederlandse Opstand een belangrijke basis blijven voor de Spaanse legers.
De Pacificatie van Gent is een kleine revolutie. De gewesten geven zichzelf het recht om zonder inspraak van de koning bijeen te komen en afspraken te maken. Wanneer de nieuwe landvoogd – Don Juan – eind 1576 in Nederland aankomt, kan hij alleen nog maar akkoord gaan. In februari 1577 tekent Don Juan het Eeuwig Edict, waarmee hij de Pacificatie accepteert en de Spaanse troepen terugtrekt. De Pacificatie is bovendien een overwinning voor Willem van Oranje. De afspraken in het verdrag komen dicht bij zijn droom van religievrede (een einde aan religieuze strijd) en een vereniging van de Nederlandse gewesten.
Korte duur
De Pacificatie van Gent is echter maar van korte duur. Het Eeuwig Edict is slechts een afleidingsmanoeuvre van de Spanjaarden om tijd te winnen. In juli 1577 bezet Don Juan het kasteel van Namen en haalt hij de Spaanse troepen weer terug. Bovendien blijven religieuze verschillen een groot probleem. Radicale protestanten nemen in verschillende zuidelijke steden de macht over en vervolgen katholieken tegen de afspraken in. De katholieke, Waalse gewesten zien de protestanten hierdoor als grotere bedreiging dan de Spaanse troepen. In januari 1579 breken deze gewesten met de Pacificatie en sluiten zij zich met de Unie van Atrecht weer volledig aan bij de koning. Vervolgens sluiten de noordelijke gewesten samen met de grote steden uit de zuidelijke gewesten de Unie van Utrecht. De Pacificatie van Gent valt dus al binnen 3 jaar uiteen. Desondanks wordt het verdrag wel gezien als een belangrijke stap in de stichting van de Nederlandse staat.
LessonUp: De Nederlandse Opstand, 1576-1581
Bovenbouw havo/vwo
Een interactieve les met primaire bronnen over de Nederlandse Opstand van de Pacificatie van Gent tot het Plakkaat van Verlatinge.
Onderstaande gegevens zijn nodig om de archiefstukken op te vragen in het Nationaal Archief. Gedigitaliseerde stukken kunnen in hoge kwaliteit gedownload worden.
Pacificatie van Gent (1576)
Inventaris van het archief van de Staten van Holland: Bruine Kastje, (1540) 1572-1724.
3.01.04.03, inventarisnummer 26.
