De Raad van State is een van de oudste nog bestaande staatsinstelling van Nederland. En bestond dit jaar oktober 495 jaar. Dat deze instelling nog steeds bestaat mag een klein wonder heten. Want door de eeuwen heen is de Raad bekritiseerd en genegeerd. Uiteindelijk blijkt het instituut een blijvertje, dat ook in het Nationaal Archief zelf te vinden is.
Instelling van de raad
Toen keizer Karel V in 1531 besloot dat de Habsburgse Nederlanden (ongeveer het huidige Nederland, België, Luxemburg en een stukje Noord-Frankrijk) nog een adviesorgaan kon gebruiken, richtte hij de Raad van State op. Samen met de Raad van Financiën en de Geheime Raad werd de Raad van State een belangrijke adviseur van Maria van Hongarije, Karels zus, die in Brussel optrad als landvoogdes en de Nederlanden namens hem bestuurde.
Twaalf leden
De leden van de Raad van State (Staatsraden) waren voornamelijk invloedrijke edelen en geestelijken uit de Habsburgse Nederlanden, waaronder figuren als Willem van Oranje. En werden benoemd voor het leven. In die tijd zaten er twee geestelijken in, waaronder de eerste voorzitter van de Raad Jan II Carondelet, jurist uit Bourgondië die ook aartsbisschop was. De samenstelling van de Raad veranderde door de eeuwen heen. Vanaf eind 18e eeuw konden ook burgers toetreden.
Kanteling
Op verzoek van de keizer of landvoogdes adviseerde de Raad van State over de belangrijkste staatszaken van bestuur en verdediging van de Lage Landen. Daarnaast nam de Raad het gezag over als de keizer en landvoogdes niet in Brussel waren.
Die positie raakte op een zijspoor vanaf 1555. Troonopvolger Filips II moest niets hebben van de Hollandse raadsleden die meer rechten voor protestanten eisten. De nieuwe landvoogdes Margaretha van Parma was minder machtig dan haar voorganger. Ze was als buitenechtelijk kind van Karel V weg van het Hof opgevoed en miste daardoor gevoel voor het politieke spel en een groot netwerk. Margaretha gaf voor advies de voorkeur aan een klein groepje vertrouwelingen. Nadat zij in 1581 opgevolgd werd door de anti-protestantse hardliner Alva, belandde de Raad van State in een staatkundig coma.
Republiek
In datzelfde jaar scheidden de Noordelijke Nederlanden zich af van het Habsburgse Rijk via het Plakkaat van Verlatinge. De Hollandse adel volgde stadhouder Willem van Oranje naar Den Haag. Het bestuur van de nieuwe republiek bestond naast hem uit de Staten-Generaal en de Hollandse Raad van State.
Staten-Generaal en Raad van State
De Staten-Generaal bestond in de tijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden uit afgevaardigden van alle zeven provincies en nam besluiten over zaken die de hele Republiek aangingen. Het was een belangrijk maar niet zo slagvaardig orgaan. Omdat ze altijd akkoord van hun gewest moesten hebben. Dat was anders bij de Raad van State. Deze moest weliswaar ook bepaalde besluiten afstemmen met de gewesten, maar alleen waar het ging om financiën en de onafhankelijkheid van de gewesten. Voor al het overige adviseerde de Raad zonder verplichte ruggenspraak de stadhouder. Dus over alle staatsaangelegenheden, het leger en het bestuur van de Generaliteitslanden; de gebieden buiten de zeven gewesten (provinciën) die rechtstreeks onder de Staten-Generaal vielen en geen eigen bestuur hadden.
Schijndood en wedergeboorte
Na de Franse inval in 1795 onderging eerst de Bataafse Republiek en daarna het koninkrijk onder Lodewijk Napoleon (Napoleons broer) grote bestuurlijke veranderingen. Waaronder de aanstelling van de eerste nationale archivaris Hendrik van Wijn in 1802. De Raad van State werd op 26 februari 1795 opgeheven. Onder Koning Lodewijk Napoleon werd een nieuwe Staatsraad in het leven geroepen.
Koninkrijk der Nederlanden
Veel Nederlandse bestuurders die onder Lodewijk Napoleon of het Franse keizerrijk in de Staatsraad zaten, keerden na de Franse overheersing terug in het bestuur van koning Willem I. De Grondwet van 1814 betekende de wedergeboorte van de Raad van State, met een cruciale positie in het landsbestuur. Zo zou de koning alle 'daden van Souvereine waardigheid' pas doen na advies van de Raad, over alle wetsontwerpen en alle belangrijke koninklijke besluiten. Ook zou de Raad weer optreden als plaatsvervanger van het staatshoofd als deze overleed zonder meerderjarige troonopvolger en er geen regent was aangesteld.
Onderkoning
De geregelde staatkundige verbouwingen, leidden tot de huidige Raad van State als hoogste bestuursrechter en adviseur van de wetgever (kabinet en parlement). Ieder wetsvoorstel wordt nog steeds vooraf voorgelegd aan de Raad voor advies. Als hoogste bestuursrechter oordeelt de Raad over geschillen die burgers hebben met de overheid, zowel landelijk als plaatselijk. Dat kan gaan om bouwvergunningen, maar ook over asiel- en verblijfvergunningen.
De koning is ceremonieel voorzitter van de Raad van State, maar zonder stemrecht. Feitelijk ligt de macht bij de vicepresident; al bijna vijf eeuwen een man met een stevig netwerk, grote kennis van het landsbestuur en staatsrecht. De Raad adviseert in unanimiteit, maar een vicepresident kan een enorm gezag ontwikkelen. Vicepresidenten Louis Beel (1959 – 1972) en Herman Tjeenk Willink (1997 - 2012) slaagden daarin en werden daarom wel eens aangeduid als onderkoning van Nederland.
Een vrouw?
De Raad van State was het exclusieve domein van mannen gedurende 427 jaar, afgezien van een vrouwelijk staatshoofd of kroonprinses. Daar kwam in 1958 een eind aan met de benoeming van de eerste vrouwelijke staatsraad: Liesbeth Ribbius Peletier. Er was nog wel een debat in de Tweede Kamer nodig over de vraag of het staatsrechtelijk wel kon dat een ongehuwde vrouw in de Raad zou komen.
Sindsdien tellen de onderdelen van de Raad tal van vrouwelijke staatsraden, vaak oud-Kamerleden en ministers, zowel van de linker- als de rechterzijde van de politiek. Sinds 2024 heeft de Raad voor het eerst een vrouwelijke voorzitter: mr. Rosa Uylenburg. Er zijn tussen de zestig en vijfenzeventig staatsraden, en staatsraden in buitengewone dienst. Aruba, Sint-Maarten en Curaçao hebben een eigen vertegenwoordiging in de Raad.
Nationaal Archief
Uitspraken en ander materiaal van de Raad van State liggen bij het Nationaal Archief. De uitspraak van de Raad over de status van inventarislijsten van archieven die in oktober dit jaar werd gedaan, staat op de website van het Nationaal Archief.
