Veel Nederlanders blijven, ook tachtig jaar na de oorlog, het belangrijk vinden aandacht te geven aan de dodenherdenking (4 mei) en Bevrijdingsdag (5 mei). En ze blijven geïnteresseerd in de verhalen over de Tweede Wereldoorlog. In het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), maar ook in veel andere oorlogsarchieven, is een schat aan informatie over de oorlog en de nasleep ervan te vinden. Bijvoorbeeld over de arrestatie, het verhoor en de executie van de jonge communistische verzetsstrijder Hannie Schaft.
Vanaf 1943 pleegt Hannie Schaft samen met andere verzetsleden een reeks liquidaties op collaborateurs en Duitse soldaten. De jacht op het ‘meisje met het rode haar’, dat naam heeft gemaakt met haar onverschrokken acties en behendigheid om aanhouding te ontlopen, is volop aan de gang. De Duitsers schromen niet om in 1944 Hannies ouders op te pakken. Zij worden als gijzelaars afgevoerd naar kamp Vught. De Duitsers hopen daarmee dat Hannie zich zal melden om haar ouders vrij te krijgen, maar dat doet ze niet. Na twee maanden worden Pieter en Aafje Schaft vrijgelaten.
Wisselende onderduikadressen
Hannie verblijft intussen op wisselende onderduikadressen in Noord-Holland. Ze is druk in de weer met verzetsactiviteiten. Met de fiets rijdt ze elke dag naar verschillende adressen toe. Ze geeft boodschappen door, levert distributiebonnen af en werkt als tussenpersoon voor diverse verzetsgroepen. Ook pleegt ze met anderen aanslagen op landgenoten die als verraders worden gezien. Op 15 maart 1945 doet ze dat met haar vriendin op de IJmuidense kapper Ko Langendijk, die voor de Sicherheitsdienst (SD) is gaan werken. Langendijk raakt gewond, maar overleeft de oorlog. Een eerdere aanslag op Langendijk door Jan Bonekamp, verzetsstrijder en Hannies minnaar, is ook mislukt.
Bontjas redt informante
Een week later heeft Hannie pech. in de middag van 21 maart 1945 probeert ze samen met Truus Oversteegen om Rebecca Sieval, informante van de Sicherheitspolizei (SD), te liquideren. Ondanks het zonnige weer draagt Sieval een bontjas. Die redt haar leven, want de kogels blijven steken in de dikke vacht. Later op die dag loopt Hannie in Haarlem-Noord tegen de lamp tijdens een routinecontrole door de Feldgendarmerie. Bij het doorzoeken van haar fietstassen vinden zij een groot pak verzetskranten en haar pistool. Hannie wordt voor verhoor meegenomen naar het Haarlemse politiebureau en dezelfde avond nog overgebracht naar het Huis van Bewaring (voormalige Koepelgevangenis). Kriminalsekretär Emil Rühl hoort daar dat er een jonge vrouw is binnengebracht. Rühl besluit om haar mee te nemen naar de gevangenis in Amsterdam. Onderweg vermoedt hij wie er in zijn auto zit en vraagt haar “Bist du Hannie Schaft?” Hannie antwoordt hem bevestigend.
Eenzame opsluiting en executie
Hannie ondergaat lange verhoren en bekent dat ze aanslagen op vijf collaborateurs heeft gepleegd. Dat bezegelt haar lot; ze wordt ter dood veroordeeld. Na maanden eenzame opsluiting wordt Hannie vlak voor de bevrijding op 17 april 1945 door een peloton naar de duinen bij Overveen gereden.
Matthias Schmitz, een Duitse SD-medewerker, schiet nadat het gezelschap is gaan lopen een eerste keer op Hannie, maar het schot ketst af. De Nederlandse politieman en SS'er Maarten Kuiper maakt dan de klus af. Kuiper: ‘Nadat wij op de plaats waren aangekomen ben ik uit de auto gestapt met het meisje en liep toen in de richting van de duinen. Schmitz liep achter mij. Ik was de enige die uitgerust was met een machinepistool. Ten tijde dat ik met haar liep te praten, hoorde ik plotseling een schot afgaan, waarop het meisje een kreet liet horen: “Au.” Zij stond nog te sidderen. En daar ik meende dat het schot niet juist was geplaatst, plaatste ik mijn machinepistool op haar linkerschouder en gaf een vuurstoot, waarop zij onmiddellijk in elkaar zakte.‘ Dit is het einde van Hannie Schaft.
In deze tentoonstelling ‘Zorg voor het verzet' die tot en met 18 juli 2026 is te zien in het Nationaal Archief, zijn foto’s opgenomen van de herbegrafenis van Hannie Schaft tijdens de officiële opening van de erebegraafplaats in Bloemendaal op 27 november 1945. Ook is een rapport te zien uit het archief van de Oorlogsgravenstichting dat melding maakt van haar verzetsactiviteiten. |
Bronnen en verwijzingen
- Film ‘Het meisje met het rode haar’ (1981).
Een gerestaureerde 4K-versie van Ben Verbongs klassieker is vanaf 23 april 2026 in de bioscoop te zien, onder meer op 4 mei in het Eye Filmmuseum. - Kanselarij der Nederlandse Orden, Index gedecoreerden 1815–1994.
- Oorlogsgravenstichting (OGS).
- Oorlog voor de Rechter
Op deze website kun je zoeken naar personen in de namenlijst van het CABR, zoals Maarten Kuiper, Matthias Schmitz en Emil Rühl, leden van het executiepeloton van Hannie Schaft.
