Het Nationaal Archief beheert de grootste collectie kaarten en tekeningen in Nederland. Die collectie bestaat uit zo’n 300.000 objecten verdeeld over ruim 100 kaartenarchieven en -collecties. En omspant de periode van de late middeleeuwen tot het begin van de 21e eeuw. Geregeld komen onderzoekers naar het Nationaal Archief om ze te bestuderen. Veerle Simons deed dat in het kader van een bijzonder project rondom de Noordzee.
Veerle Simons werkt als erfgoedspecialist bij MUST, een stedenbouwkundig bureau in Amsterdam. Het doel van dit bureau is naar eigen zeggen ‘Het realiseren van ruimte voor een nieuwe tijd: het maken van plekken waar het welzijn voor planten, dieren en mensen voorop staat.’ Een van die plekken is de Noordzee. Veerle: ‘Wij maken veel kaarten en mijn collega’s hebben in 2015 voor het ministerie van Infrastructuur en Milieu een kaart gemaakt van de Noordzee. Deze kaart verbeeldt de toekomst van de Noordzee in 2050 en alles wat daar moet landen. Denk aan windmolens, kabels, scheepvaart en boorplatforms. We hebben dat alles in één kaart samengebracht. Als we terugkijken op deze kaart, zijn we kritisch op ons eigen werk. Want deze kaart doet geen recht aan de dynamiek van en het leven in de Noordzee.’
Doggersbank
MUST is sinds vorig jaar aangesloten bij een onderzoeksproject dat zich richt op het herstel van de Doggersbank. De Doggersbank is een ondiepe zandbank in de Noordzee. Een vierlandenpunt en grensgebied van Nederland, Duitsland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk. Mede door de ondiepte is het een historisch belangrijke plek voor zeeleven, migrerende vissen, schelpdieren en zeevogels. Dat zeeleven heeft in de afgelopen decennia forse schade opgelopen vanwege overbevissing, maar ook door de zogeheten ‘boomkorvisserij’ waarbij netten over de zeebodem worden gesleept.
Veerle: ‘De kaarten die we nu gebruiken voor de Noordzee zijn niet toereikend om de zee te beschermen. Ze dienen een ander doel. Als je naar bestaande zeekaarten kijkt, zoals onze kaart uit 2015, lijkt het alsof het enkel een blauw vlak is. In een officiële nota van het ministerie zit ook een kaart van de Doggersbank. Die kaart heeft een blauw vlak met daarin een groen vlak met wat lijntjes. Een zee kent echter veel meer kenmerken, zoals beweging, stroming en temperatuur. Bescherming vraagt dus om een ander soort kaart.’
Historisch onderzoek
De vraag is hoe je zo’n kaart gaat vormgeven. Veerle: ‘Ik ben begonnen met historisch onderzoek om te weten te komen hoe de cartografie van de Noordzee in de loop der eeuwen veranderd is. Daarvoor heb ik onderzoek gedaan bij het Nationaal Archief en gesproken met experts van het Scheepvaartmuseum en de Universiteit van Amsterdam. Je ziet dat vroege kaarten alleen tekst bevatten. Geleidelijk aan voegen kaartmakers tekeningen bij. Deze kaarten zijn nog niet op schaal en elke maker heeft bovendien zijn eigen manier van tekenen. Bijzonder is dat wat de cartograaf niet kent, hij niet intekent maar open laat. Soms worden gebieden die wel bekend zijn in een andere regio geplaatst, omdat het papier efficiënt gebruikt moest worden. Met de komst van het kolonialisme in de zestiende en zeventiende eeuw zie je de functie van kaarten veranderen. Ze dienen dan vooral als navigatiemiddel en voor de vergaring van kennis over een gebied.’
Protocol
Wanneer is het project af? Veerle: ‘Eind dit jaar moeten we voor onszelf resultaten hebben. We zijn gestart met het houden van workshops in de vier landen van de Doggersbank. Steeds nodigen we mensen met een verschillende achtergrond uit, die allemaal een andere binding met de Noordzee hebben. Met al die mensen gaan we samen een nieuwe kaart van de Noordzee tekenen. Deze presenteren we in het najaar op een conferentie van de Doggersbank Coalitie in Berlijn. Uiteindelijk willen we naar een protocol dat afspraken bevat voor een definitieve kaart. Een spannend proces!’
