Na de Tweede Wereldoorlog migreren zo’n 350.000 Nederlanders naar het buitenland op zoek naar werk en betere leefomstandigheden. Door de snelle wederopbouw en de groei van de industrie ontstaat vervolgens in Nederland in de jaren vijftig een tekort aan arbeidskrachten. Daarom worden vanaf 1960 arbeiders aangetrokken uit landen waar weinig werk is. De eerste arbeidskrachten komen vooral uit Italië, Spanje, Griekenland en voormalig Joegoslavië. Later volgen arbeiders uit Marokko en Turkije.
Om de komst van de arbeidsmigranten te reguleren, sluit de Nederlandse overheid wervingsverdragen. De verdragen leggen vast aan welke criteria de arbeiders moeten voldoen, maar ook welke rechten zij hebben. Zo moeten migranten vaak een strenge, vernederende medische keuring ondergaan en moeten zij minstens net zo veel betaald worden als Nederlandse collega’s.
Italië
Het eerste verdrag wordt al in 1949 met Italië gesloten om arbeiders te werven voor de mijnen. Wanneer hun tijdelijke contract is afgelopen, moeten zij terug naar Italië. In 1960 wordt een nieuw verdrag gesloten. Dit verdrag is gunstiger voor de Italianen. Ze kunnen nu vaste contracten krijgen en uit meer werkgevers kiezen. Ook mogen ze na een positieve beoordeling van hun werkgever permanent in Nederland blijven. In dat geval moet hun werkgever de reiskosten voor vakanties naar Italië betalen. Beide verdragen stellen ook eisen aan de arbeiders. Zo kunnen alleen jonge, ongehuwde mannen een contract krijgen.
Turkije en Marokko
Vanaf de tweede helft van de jaren zestig gaat het economisch beter met de Zuid-Europese landen. Dit maakt werken in Nederland minder interessant. Daarom sluit Nederland in 1964 een wervingsverdrag met Turkije en in 1969 met Marokko. Ook deze verdragen zijn bedoeld om werken in Nederland aantrekkelijk te maken. Zo moet de werkgever nog steeds voor vakanties naar het thuisland betalen. De selectie eisen zijn versoepeld. Hoewel er nog steeds leeftijdsgrenzen gesteld worden, kunnen sommige vrouwen en getrouwde arbeidskrachten nu ook een contract krijgen.
Andere route
Een deel van de arbeidsmigranten komt op eigen initiatief naar Nederland, soms met hulp van familieleden die al eerder zijn gemigreerd. Vooral Turkse en Marokkaanse arbeiders komen zo naar Nederland, waaronder ook veel vrouwen. Daarnaast werven sommige bedrijven zelf arbeidskrachten, zoals de Ford Automobielfabriek in Amsterdam.
De arbeidsmigranten worden vaak ‘gastarbeiders’ genoemd, omdat de verwachting is dat zij terug zullen gaan naar hun thuisland. In de praktijk is dit vaak echter niet het geval. Doordat de economie in Italië en Spanje in de jaren zeventig sterk groeit, keert het merendeel van de arbeiders uit deze landen wel terug. Maar de meeste migranten uit Turkije en Marokko willen graag blijven. Voor hen is Nederland een nieuw thuis geworden.
Gezinshereniging
Getrouwde arbeidsmigranten willen na een aantal jaar hun familie naar Nederland halen. Dit is niet altijd makkelijk, want het migratiebeleid is vooral gericht op het binnenhalen van arbeiders. Vanaf de jaren zeventig wordt gezinsmigratie makkelijker gemaakt, zodat arbeiders weer samen kunnen zijn met hun gezin. Na de oliecrisis van 1973 en de economische problemen die daarop volgen, worden de wervingsverdragen stop gezet. Gezinshereniging blijft dan over als één van de belangrijkste redenen voor migratie uit Turkije en Marokko naar Nederland.
Onderstaande gegevens zijn nodig om de archiefstukken op te vragen in het Nationaal Archief. Gedigitaliseerde stukken kunnen in hoge kwaliteit gedownload worden.
Wervingsverdrag Italië (1960)
Inventaris van de archieven van de Centrale Dienst van de Arbeidsvoorziening (1935) 1960-1969 (1972)
2.15.61, inventarisnummer 915
Niet digitaal beschikbaar
Foto Italiaanse metaalarbeider (1962)
Collectie Spaarnestad. Fotograaf: W. L. Stuifbergen.
7.000SPABB, 38356
Foto Italiaanse arbeiders (1964)
Fotocollectie ANEFO. Fotograaf onbekend.
7.000SPABB, 184358
Contract Ford (1963)
Inventaris van het code-archief van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, 1955-1964
2.05.118, inventarisnummer 12362
Niet digitaal beschikbaar.
Wervingsverdrag Turkije (1964)
Het originele document is in bezit van Buitenlandse Zaken en niet digitaal beschikbaar. De tekst van het document is wel beschikbaar.
Verdragnummer 004441.
Foto gezinshereniging Spakenburg (1968)
Fotocollectie Spaarnestad. Fotograaf: Jacques Klok.
7.000SPABB, 18781
