De Hoge Raad was de hoogste rechtbank in Holland (vanaf 1582) en in Zeeland (vanaf 1587) tot 1795. Tot de Opstand was deze rol weggelegd voor de Grote Raad van Mechelen. Omdat Mechelen door de Opstand niet meer te bereiken was, besloten de Staten van Holland in 1582 de Hoge Raad op te richten. Het was de bedoeling dat de Hoge Raad het centrale rechtscollege zou worden voor alle Nederlandse gewesten, maar uiteindelijk kreeg de raad alleen rechtsmacht in Holland en Zeeland.
De Hoge Raad behandelde de volgende zaken:
- beroepszaken die voor het Hof van Holland of voor de colleges van dijkgraven en hoogheemraden hadden gediend;
- zaken over bezitskwesties;
- zeevaartzaken;
- zaken waarbij buitenlandse kooplieden betrokken waren.
Uitspraken van de Hoge Raad worden ook wel vonnissen of sententies genoemd. Van deze uitspraken werden samenvattingen gemaakt: de dictums. De vonnissen en de dictums zijn te vinden in het archief van de Hoge Raad van Holland, Zeeland en (West-)Friesland, 1582-1797 (archiefnummer 3.03.02).
In het verleden zijn op de sententies en dictums chronologische registers (een soort inhoudsopgave) gemaakt. Hiermee konden de uitspraken in het archief makkelijker teruggevonden worden. De chronologische registers vindt u in de inventarisnummers 866-871 uit het archief van de Hoge Raad. Op deze chronologische registers is later een alfabetische naamindex gemaakt. Deze naamindex vindt u in de inventarisnummers 1556-1563 uit het archief van de Hoge Raad. Deze naamindex is helaas onvolledig. De namen van de tegenpartijen worden er niet in vermeld.
Stap 1: U begint uw onderzoek met de alfabetische naamindex. Klik hiervoor op de link naar de inventarisnummers 1556-1563 uit het archief van de Hoge Raad (archiefnummer 3.03.02). Let op: zoekt u een dictum uit de periode 1626-1650 (inventarisnummer 1558)? Gebruik dan de digitale naamindex onder het kopje 'Digitale naamindex voor de periode 1626-1650'.
Stap 2: Er opent een nieuw venster met de archiefinventaris. Klik op het inventarisnummer (rode nummer) dat verwijst naar de periode waarin de zaak zich heeft afgespeeld. U kunt nu het inventarisnummer reserveren en in onze studiezaak komen bekijken. Om stukken te reserveren heeft u een account nodig bij het Nationaal Archief. Heeft u nog geen account, dan kunt u dat direct aanmaken.
Stap 3: In onze studiezaal zoekt u in de alfabetische naamindex de juiste naam op. Achter de naam staat een verwijzing naar het kwartaal waarin de zaak zich heeft afgespeeld. U kunt de zaak vervolgens online opzoeken in de volgende series:
- De serie dictums in de inventarisummers 873-925 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
- De serie dictums in de inventarisnummers 926-959 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
- De sententies in de inventarisnummers 681-865 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
Stap 4: Klik op de link naar de serie dictums of sententies. Er opent een nieuw venster met de archiefinventaris. Klik vervolgens op het inventarisnummer (rode nummer) dat verwijst naar de periode waarin de zaak zich afspeelde. Het inventarisnummer opent in een viewer. Blader door de scans van het inventarisnummer naar de maanden waarin de zaak zich afspeelde (de datum staat meestal onderaan een dictum of sententie). Zoek vervolgens de juiste zaak.
Digitale naamindex voor de periode 1626-1650
Voor de periode 1626-1650 is ooit een vereenvoudigde naamindex gemaakt, genaamd ‘Hoge Raad: Dictums’. Hierin kunt u zoeken op namen die voorkomen in de sententies en dictums uit deze periode. Deze index is alleen gebaseerd op inventarisnummer 1558 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
Type in de zoekbalk een achternaam in en druk op enter.
Klik in de zoekresultaten die verschijnen op de naam van de persoon die u zoekt. Er opent vervolgens een pagina met de volgende gegevens:
- Naam van de persoon
- Periode waarin de zaak liep
- Bronverwijzingen
Klik op de bronverwijzing die u wilt bekijken. Er opent een nieuwe pagina met de archiefinventaris. Het inventarisnummer dat u nodig heeft is geel gemarkeerd. Klik op dit inventarisnummer.
Het inventarisnummer opent in een viewer. Blader door de scans van het inventarisnummer naar de periode waarin de zaak zich afspeelde (de datum staat meestal onderaan een dictum of sententie). Zoek vervolgens de juiste zaak.
- De naamindex is niet volledig. De index bevat niet alle namen van personen die bij een rechtszaak betrokken waren. Zo worden de namen van de tegenpartijen niet genoemd.
- De naam van de persoon die u zoekt is in de index anders gespeld.
- De zaak die u zoekt speelde zich af buiten de gewesten Holland en Zeeland. Alleen de gewesten Holland en Zeeland erkenden de rechterlijke macht van de Hoge Raad. Hierdoor vindt u geen uitspraken uit andere gewesten.
- De zaak die u zoekt diende voor een andere rechtbank.
Omdat de alfabetische (en digitale) naamindex (inventarisnummers 1556-1563) onvolledig is, is het mogelijk dat u een naam niet kunt vinden. Weet u zeker dat een persoon betrokken is geweest bij een rechtszaak voor de Hoge Raad? Raadpleeg dan het chronologische register (inhoudsopgave) op de dictums en sententies (vonnissen). In het chronologisch register worden meestal wel alle namen genoemd van de personen die betrokken waren bij een rechtszaak. U vindt het chronologisch register in de inventarisnummers 866-871 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02). In het chronologisch register worden per kwartaal de zaken genoemd waarvan een dictum beschikbaar is. De dictums staan in de volgorde waarin ze zijn ingeschreven in de registers. Dit is meestal chronologisch, maar het hoeft niet.
Als u een zaak vindt in het chronologisch register, dan weet u wanneer de zaak zich heeft afgespeeld. U kunt de zaak vervolgens opzoeken in de volgende series:
- De serie dictums in de inventarisummers 873-925 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
- De serie dictums in de inventarisnummers 926-959 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
- De sententies in de inventarisnummers 681-865 uit het archief van de Hoge Raad van Holland en Zeeland (archiefnummer 3.03.02).
Let op:
- In het chronologische register worden meestal beide partijen in een zaak genoemd. Soms staan er geen namen en staat er “cum suis” (met de zijnen) of “nomine uxoris” (in naam van de echtgenote). In het dictum (en in de sententie) zijn alle namen wel uitgeschreven.
- Er is niet van elk dictum een sententie beschikbaar en andersom.