In augustus 1954 valt een vijfjarige jongen in het water van de haven in Schagen (Noord-Holland). Het jongetje kan niet zwemmen en gaat al spartelend een paar keer kopje onder. De veertienjarige scholier Gerrit Nieuwenburg, die even verderop staat te vissen, bedenkt zich geen moment. Hij rent naar de haven, doet zijn laarzen en zijn jas uit, springt in het water en zwemt naar het jongetje toe. Gerrit pakt de drenkeling beet en zwemt terug naar de kant, waar omstanders de beide jongens op het droge helpen. Het Carnegie Heldenfonds beloont de jonge redder voor zijn dappere optreden. Uit handen van de burgemeester van Schagen krijgt Gerrit als herinnering een horloge met inscriptie.
Carnegie Heldenfonds
Het verhaal van deze redding is maar een van de vele verhalen in het archief van het Carnegie Heldenfonds Nederland. Het Heldenfonds heeft dit archief van ruim 9600 dossiers aan het Nationaal Archief geschonken. Het Heldenfonds werd in 1911 opgericht met geld van de Amerikaanse industrieel en weldoener Andrew Carnegie. In de begintijd was het doel van het fonds vooral om personen te ondersteunen die in geldzorgen waren geraakt, omdat zij hun leven hadden gewaagd om iemand te redden en daarbij lichamelijk of psychisch letsel opliepen. Als redders bij hun reddingspoging om het leven kwamen, verleende het Heldenfonds financiële steun aan de nabestaanden. Deze vorm van steun was na de Tweede Wereldoorlog geleidelijk aan niet meer nodig, omdat de overheid zorgde voor steeds betere sociale voorzieningen.
Onderscheidingen en beloningen
Vanaf het begin van zijn bestaan stimuleert het Carnegie Heldenfonds moedig gedrag door onderscheidingen en andere beloningen toe te kennen aan helden. Voor een redding met gevaar voor eigen leven, krijgen helden een zilveren of bronzen medaille. Als een redding plaatsvindt onder moeilijke omstandigheden, maar zonder direct levensgevaar voor de redder, reikt het Heldenfonds een oorkonde uit. Daarnaast zijn er in de beginjaren ook geldelijke beloningen en schadevergoedingen uitgekeerd, bijvoorbeeld voor kapotte kleding of een verloren bril.
Passende geschenken
Al vrij snel gaat het Carnegie Heldenfonds ook ‘herinneringsgeschenken’ uitreiken, zoals horloges, pennen of sieraden, vaak voorzien van een inscriptie. Voor jongere redders komen er gaandeweg ook andere cadeaus, zoals speelgoed, radio’s en andere elektronica. Zo krijgt een driejarig meisje dat een iets ouder vriendinnetje uit een kanaal trekt niet alleen een vulpen ‘voor later’, maar ook een mooie pop.
Trieste geschiedenissen
Gerrit Nieuwenburg en het geredde jongetje uit Schagen hebben geen nadelige gevolgen ondervonden van hun avontuur. Helaas kennen niet alle verhalen zo’n goede afloop. Het komt ook voor dat de hulp niet mag baten en dat er slachtoffers komen te overlijden. Voor het Carnegie Heldenfonds zijn heldhaftige pogingen zonder succes ook een onderscheiding of beloning waard. Tragisch zijn ten slotte de gevallen waarin de helden zelf hun moedige poging om een ander te helpen met de dood moeten bekopen.
De dossiers
De persoonsdossiers uit het archief van het Carnegie Heldenfonds zijn vanaf vandaag op te vragen bij het Nationaal Archief. De dossiers gaan meestal over één redding of reddingspoging. In veel gevallen zijn er meerdere personen betrokken bij hetzelfde incident. De dossiers bevatten aanbevelingsbrieven en andere correspondentie, politierapporten, krantenknipsels, foto’s en voorstellen aan, en besluiten van het bestuur. De meeste dossiers zijn beperkt openbaar vanwege de privacybescherming. In de zoekhulp Onderscheidingen leest u hoe u een aanvraag kunt doen om een dossier te bekijken.
Meer informatie
Bekijk de toegang van het archief van het Carnegie Heldenfonds, archiefnummer 2.19.364.
Bekijk de zoekhulp Onderscheidingen.
