Op 3 maart 1945 bombardeerde de Britse Royal Air Force (RAF) de Haagse wijk Bezuidenhout en het Korte Voorhout.
Het eigenlijk doel was een Duitse opslagplaats van V2 raketten in het Haagse bos. Door de harde wind en verkeerde coördinaten kwamen de bommen 1,2 kilometer verderop terecht op de dichtbevolkte wijk, met rampzalige gevolgen. Meer dan 500 mensen kwamen om het leven. Ruim 250 mensen raakten zwaargewond. Ook de materiële schade was enorm: 3.300 huizen, bijna 300 bedrijven, 5 kerken en 10 openbare gebouwen werden verwoest; zo ook de archieven die hier bewaard werden.
Paleis van Justitie
Het Paleis van Justitie, dat gevestigd was op de hoek van de Prinsessengracht/Korte Voorhout, brandde door het bombardement tot op de grond toe af. De archieven die in het paleis werden bewaard, zoals de archieven van de arrondissementsrechtbanken Den Haag en Leiden, het Gerechtshof ’s-Gravenhage (1838-1945) en registers van de (consulaire) burgerlijke stand (1843-1944) gingen grotendeels verloren.
Reconstructie
Na de oorlog probeerden ambtenaren de vernietigde archieven te reconstrueren. Voor de registers van de burgerlijke stand waren zij dit ook verplicht. In een wet van 28 december 1935 (Stb. 797) waren voorschriften vastgelegd over de vervanging van ‘verloren of verminkte registers’. Registers van de burgerlijke stand werden (en worden) altijd in tweevoud opgemaakt. In het Paleis van Justitie lagen bijvoorbeeld kopieën van de registers van de consulaire burgerlijke stand. Dit zijn de geboorte-, huwelijks- en overlijdensaktes van Nederlanders die in het buitenland wonen. Deze aktes werden opgemaakt door de Nederlandse consulaten in het buitenland. Daar lagen ook de originele registers. Om de kopieën die in het Paleis van Justitie lagen te vervangen, werd de consulaten gevraagd de originele registers over te schrijven.
Reconstructie in de praktijk
Hoe zo’n reconstructie er in de praktijk uitzag is te lezen in inventarisnummer 91 uit het archief van het Nederlandse Gezantschap in Finland, 1955–1974. Het gezantschap in Finland was één van de gezantschappen die werd aangeschreven om de originele registers over te schrijven. De eerste brief dateert van 8 december 1955. Hierin geeft de minister van Buitenlandse Zaken aan de Nederlandse gezant in Finland de opdracht om aktes die nog in Finland liggen te laten overschrijven.
Financiële compensatie
Op 10 april 1957 geeft de gezant aan dat de registers zijn overgeschreven. Voor de zekerheid benadrukt hij nog wel ‘dat voor het 82 bladzijden in beslag nemende overschrijfwerk (..) een extra kracht tijdelijk werd geëngageerd’. In een volgende brief vraagt hij hiervoor financiële compensatie: ‘In totaal werden 42 uren aan de overschrijving besteed, terwijl hiervoor het lokaal geldend tarief van Fmk 450,- per uur in rekening werd gebracht.’
Kopieën vergelijken met originelen
Met het overschrijven van de registers was de klus nog niet geklaard. Iemand moest de overgeschreven registers vergelijken met de originelen en de bladzijdes waarmerken. Jonkheer van Nispen tot Sevenaer zou deze taak op zich nemen. Drie jaar later blijkt er iets mis te zijn gegaan. In een brief van 11 april 1960 aan de ambassade schrijft de minister van Buitenlandse Zaken: ‘daar Jhr. H. J.M. van Nispen tot Sevenaer Uw Post inmiddels verlaten heeft, verzoeken mij zo spoedig mogelijk te willen doen weten wie in zijn plaats door U wordt voorgedragen om (..) te worden aangewezen tot het vergelijken van de reproducties met de originelen (..)’.
Serieuze zaak
Op 29 juni 1960 is er een vervanger gevonden: de tweede ambassadesecretaris Mr. W. Roosdorp heeft de kopieën met de originelen vergeleken en de bladzijdes gewaarmerkt. De kopieën zijn bijgevoegd bij de brief. Ook dit blijkt niet voldoende. Een jaar later volgt een berisping: Mr. Roosdorp is namelijk niet officieel aangewezen voor zijn taak. Dat is nu met terugwerkende kracht gebeurd. De kopieën worden echter weer teruggezonden: er missen nog ingevulde verklaringen en de kopieën zijn niet ingebonden. Hier stopt de correspondentie. Sinds het bombardement zijn intussen 16 jaar verstreken. We kunnen daarmee concluderen dat het reconstrueren van de registers van de burgerlijke stand voor de overheid een serieuze zaak is geweest.
Zelf onderzoek doen?
In inventarisnummer 91 uit het archief van het Nederlandse Gezantschap, later de Ambassade in Finland, 1955 – 1974 (archiefnummer 2.05.176) kunt u de correspondentie over het kopiëren van de registers van de consulaire burgerlijke stand terugvinden.
Overzicht van archieven die (deels) verloren zijn gegaan bij het bombardement op het Bezuidenhout en het Korte Voorhout:
Archief van het informatiebureau van het Rode Kruis van vóór 3 maart 1945
Archief van het ministerie van Marine
Grote delen van de archieven van de arrondissementsrechtbanken 's-Gravenhage en Leiden en van het Gerechtshof ’s-Gravenhage (1838-1945)
De registers van de burgerlijke stand van de gemeenten die behoorden tot het werkgebied van de rechtbank Den Haag en van de voormalige rechtbank Leiden uit de periode 1843-1944
De huwelijkse bijlagen uit de periode 1843-1944, die werden bewaard in het Haagse Paleis van Justitie. Alleen de bijlagen van de gemeente Den Haag uit de periode 1842 - augustus 1898 zijn bewaard gebleven en de bijlagen uit de periode 1942-1944, waarbij één of beide partijen in het buitenland geboren is.
Archieven van de consulaire burgerlijke stand
Archieven van de afdelingen Werkverschaffing en Steunverlening van het ministerie van Sociale Zaken en van de Rijksdienst voor de Werkverruiming
Archief van het Kabinet van de Commissaris der Koningin in Zuid-Holland (de indices en agenda's van de periode 1888-1931, alle stukken uit het jaar 1847 en nagenoeg alle archiefstukken uit de periode 1932 tot en met 1944 zijn verloren gegaan)
Archief van de Provinciale Waterstaat in Zuid-Holland
Archief van het Provinciaal Bestuur van Zuid-Holland (agenda's en indices van verschillende griffie-afdelingen uit de jaren 1930-1944 zijn verloren gegaan)
Archief van de Farmaceutische Hoofdinspectie
Archief van de Stichting Tehuis voor Archiefambtenaren (de periode 1922-1945 is verloren gegaan)
Archief van het College voor de Visserijen (deels)
Archief van het Algemeen Voorzieningsfonds voor Leeraren en Onderwijzers in Nederland (AVLON) (1942- 3 maart 1945)
Archief van de familie Rochussen
