In een verdeeld Nederlands-Indië, weigerde Raden Ajeng Kartini (1879 – 1904) zich neer te leggen bij de positie van meisjes en vrouwen in een koloniale samenleving. Ze overleed al op jonge leeftijd, maar liet een indrukwekkende erfenis na, nu volledig gedigitaliseerd te lezen en onderdeel van het UNESCO Memory of the World Register.
Last
Als adellijke dochter had Raden Ajeng Kartini in meerdere opzichten een dubbele positie: Javaanse adel, maar niet Europees. Vrouw, maar geen Nederlandse vrouw. Dat was een last, maar tegelijkertijd bood die positie mogelijkheden.
Een daarvan was dat ze naar de Europeesche Lagere School mocht. Die school gaf toegang tot het Nederlands, de taal van de koloniale macht. En dus tot de wereld buiten Java en die van de Javaanse adellijke omgeving waarin ze opgroeide.
Modern
Het bracht haar ook in contact en conflict met een moderne omgeving, buiten de traditionele omgeving van haar Javaanse klasse. Ze vond Europeanen rationeel en progressief; Europa een voorbeeld van moderniteit dat model kon staan voor de Javaanse gemeenschap.
“Ik kan wel zeggen, dat wat denken en voelen betreft, ik den Indischen tijd niet meeleef, doch geheel die mijner vooruitstrevende blanke zusters in het verre Westen. En als de wetten van mijn land zulks zouden toelaten, zou ik niets liever willen en doen, dan me geheel te geven aan het werken en streven van de nieuwe Vrouw in Europa,” schreef de 20-jarige Kartini in 1899 aan penvriendin en Nederlandse feministe Stella Zeehandelaar.
Bewust van haar bevoorrechte positie, wilde Kartini toegang tot onderwijs voor alle Javaanse meisjes. Want de sociale structuren van traditionele patronen en polygame gezinnen legden een enorme druk op vrouwen. En belemmerden hen in hun ontwikkeling. Onderwijs was daarvoor de uitweg omdat het zelfstandigheid zou opleveren.
Feminisme
Kartini leerde over het feminisme in het Westen door Marie Ovink-Soer, die haar op school naailessen gaf. De feministische stroming had in die tijd in Nederland nog weinig voet aan de grond. Het duurde nog tot 1919 voor het vrouwenkiesrecht was ingevoerd. De ideeën leefde al wel in gegoede kringen.
Net als de overtuiging onder Nederlanders in Nederlands-Indië die vonden dat de bestaande verhoudingen onhoudbaar waren. En dat ook de lokale bevolking recht had op emancipatie en ontwikkeling. De idealen van Kartini konden daardoor landen en wortelschieten.
Voor Kartini, en haar zusjes, was school het venster naar buiten. Zeker omdat ze door haar beheersing van het Nederlands toegang had tot een nieuwe wereld. Ze voelde zich Javaanse, maar ook Europees, zo schreef ze in 1901:
“Men beweert zoo dikwijls dat wij meer Europeesch dan Javaansch zijn in ons hart. Weemoedige gedachte! Wij kunnen dan geheel doortrokken worden en zijn van Europeesche gedachten en gevoelens --- maar dat bloed, dat Javaansche bloed, dat leeft en warm stroomt door onze aderen, kàn nièt doodgezwegen worden.”
Pleidooi
Ze correspondeerde intensief met een aantal Nederlandse vrouwen die eind 19e eeuw van betekenis waren voor de feministische beweging. Bij hen vond ze niet alleen gehoor voor haar pleidooi voor verbetering van de positie van Javaanse vrouwen. Maar ook de toegang tot het realiseren van haar ideaal: een school met goed onderwijs voor Javaanse meisjes en vrouwen.
Geheel volgens de traditie, en zeer tegen haar zin, werd Kartini in 1903 uitgehuwelijkt aan de regent van Rembang, als zijn vierde vrouw. Het huwelijk was een voorbeeld van de spagaat in een koloniale samenleving: het behoud van de traditie terwijl het moderne omarmd wordt. De man van Kartini bleek een vrijere geest. Ze kon kritisch blijven en werken aan haar ideaal.
School
Hoewel ze haar eerste schooltje zelf oprichtte in 1903, maakte Kartini niet meer mee hoe naar haar vernoemde scholen in Nederlands-Indië en daarna in Indonesië een begrip werden voor kansarme kinderen. Ze overleed al op 25-jarige leeftijd aan de complicaties van de bevalling van haar eerste kind.
In Indonesië is 3 juni sinds 1964 Hari Kartini (Kartinidag), een nationale feestdag. In Den Haag reikt de stad sinds 2007 de jaarlijkse Kartini-prijs uit.
Bronnen
De brieven zijn inmiddels gedigitaliseerd en online in te zien, en maken deel uit van de collecties van het Nationaal Archief, de Universiteitsbibliotheek Leiden en uiteraard het Arsip Nasional Republik Indonesia.
Kartini Letters (KITLV) | Digital Collections
