Mobiliseren of juist geen actie ondernemen om Berlijn niet te irriteren? Dat was de keuze waar Nederland in 1939 voor stond, toen Nazi-Duitsland steeds meer gebied innam. Met neutraliteit was ons land redelijk ongeschonden de Eerste Wereldoorlog doorgekomen. Waarom dan in de zomer van 1939 iets ander doen?
Bezetting Tsjechoslowakije
Misschien omdat nazi-Duitsland op 15 maart 1939 Tsjechoslowakije had bezet? Een dag eerder vertrok Slowakije, onder Duitse druk, uit de Tsjecho-Slowaakse republiek en verklaarde zich onafhankelijk en bondgenoot van Duitsland. Delen van Slowakije ging naar Hongarije. De rest kwam feitelijk onder Duits bestuur. De afspraak die de Fransen en Britten tijdens de Conferentie van München in 1938 met Nazi-Duitsland hadden gemaakt, namelijk dat Duitsland alleen het Sudetenland (in het huidige Tsjechië) mocht annexeren, bleek waardeloos.
Nederland mobiliseert
Dat gaf te denken in Den Haag. In april 1939, na de inval van Italië in Albanië, werden de eerste Nederlandse manschappen gemobiliseerd. Op 28 augustus kondigde de Nederlandse regering de algehele mobilisatie af. In totaal werden bijna 300.000 man gemobiliseerd van landmacht en marine. Nederland propageerde officieel nog steeds neutraliteit, maar liep internationaal op eieren, want niemand garandeerde succes. Voor de gemobiliseerde soldaten begon een periode van 9 maanden van oefeningen doen, maar ook van verveling. Het Nationaal Archief bewaart de staten van dienst en de dienstplichtkaarten van deze soldaten.
Spanning in Danzig/Gdansk
Eén van de aanleidingen voor de mobilisatie was de spanning rond de Pools-Duitse stad Danzig (Gdansk) aan de Oostzee. In het Verdrag van Versailles van 1919 had de stad de status gekregen van ‘Vrije Stad’, onder bestuur van de Volkenbond, de voorganger van de Verenigde Naties. Polen, voor het eerst in 123 jaar weer een onafhankelijke staat, zou de stad Gdansk internationaal vertegenwoordigen. Vrij onverteerbaar voor Duitsland, dat verwees naar het Pruisisch en daarna Duitse bezit van Danzig, van 1772 tot 1919. De oplossing was dus meteen omstreden.
Vrije stad
Er kwam een oplossing die op papier zou kunnen werken: een democratisch zelfbestuur in de Vrije Stad Danzig, onder toezicht van de internationale gemeenschap. De Vrije Stad bestond uit de stad Danzig en naastgelegen Gdynia en Sopot. Er woonden ruim 400.000 inwoners. Door de ligging aan de Oostzee, industrie, universiteit en een vruchtbaar boerenachterland, was het een belangrijke metropool. De meerderheid van de bevolking sprak Duits. De Polen vormden, samen met de Joden, een minderheid. Danzig had eigen verkiezingen, eigen postzegels, eigen onderscheidingen en eigen belastingen.
Duits worden
De oplossing bleek al snel onmogelijk. De spanningen tussen Duitsland en Polen bouwden zich op. De Duitse meerderheid in de metropool wilde maar één ding en gaf de NSDAP van Hitler bij de Volksraadverkiezingen van 1933 een absolute meerderheid.
Maar Danzig zou alleen Duits kunnen worden door het uit de macht van de Volkenbond te trekken. Dus werd in Berlijn langzaam toegewerkt naar een rechtvaardiging voor militair ingrijpen: de bescherming van de eigen, Duitstalige groep. Een dergelijke aanpak was in 1938 succesvol voor de inlijving van de Tsjechische regio Sudetenland, wat het einde van Tsjechoslowakije zou inluiden.
‘Vanaf nu wordt teruggeschoten’
Danzig was het volgende doel. Via pesterijtjes, halve waarheden en hele leugens in gecontroleerde media, werd de toon gezet. De serieuze actie maakte het af: een door de SS in scene gezette overval door ‘Polen’ op een Duitse radiozender. ‘Vanaf nu wordt teruggeschoten’, zei Hitler.
Op 1 september, in de vroege ochtend, beschoot de Duitse marine in de haven van Danzig een munitiedepot en werd het Poolse postkantoor in de stad aangevallen door SS-eenheden die forse weerstand kregen van de postambtenaren. Wie de vlammenwerpers en benzinebommen overleefde, werd standrechtelijk geëxecuteerd door de Duitsers. Frankrijk en Groot-Brittannië protesteerden met een ultimatum. Duitsland negeerde. Danzig werd Duits en het begin van de Tweede Wereldoorlog was een feit.
Aan de beurt
De Nederlandse gemobiliseerde troepen wisten nu dat dit Duitsland anders was dan het keizerlijke Duitsland van 1914. Nog geen negen maanden later was Nederland zelf aan de beurt. Slechts 5 dagen duurde de strijd, met felle gevechten rond Den Haag, Rotterdam en de Grebbeberg. Meer dan 2000 Nederlandse soldaten kwamen om het leven.
Zelf aan de slag?
Wilt u een dienstplichtkaart of een staat van dienst bekijken van een gemobiliseerde soldaat? Bekijk dan de zoekhulp: Militairen: Onderofficieren en soldaten landmacht Nederland, 1813-1940.
