Nadat vice-admiraal J.T. Furstner op 14 mei 1940 zijn functie als chef marinestaf had overgedragen aan schout bij nacht F.J. Heeris, vertrok hij via Duinkerken naar Londen. Op 17 mei ving de Nederlandse marinestaf zijn werkzaamheden te Londen aan in Hereford House, waar de top van de Nederlandse marine tot 1 september 1945 bleef gehuisvest. In het Koninklijk Besluit van 19 mei 1940, nr. 2 werd bepaald, dat Furstner werd benoemd tot bevelhebber der Nederlandse zee- en marineluchtstrijdkrachten (BdZ), welke zich in geallieerd gebied bevonden. Hij werd gemachtigd namens de regering te onderhandelen met geallieerde bevelhebbers en maatregelen te treffen om tot de benodigde samenwerking met de bondgenoten te komen.
Al tijdens de overtocht vanuit Nederland naar Engeland werd door de leiding van de marine de taakverdeling van de staf vastgesteld. Kapitein-luitenant ter zee W. Harmsen kreeg de leiding over de afdeling personeel, kapitein ter zee P.J. Feteris Vanaf 28 december 1945 schout bij nacht; vanaf 1 juli 1945 vervulde hij deze functie weer te 's-Gravenhage.
Wat restte waren administratieve en organisatorische taken en het verzamelen van historische gegevens inzake de meidagen 1940, dit ter compensatie van de vernietiging van vele militaire archieven. Verder diende de vloot in gevechtsklare toestand gehouden te worden.Alhoewel formeel gezien Furstner - hij was hoofd van de Ve afdeling, zeemacht, van het ministerie van Defensie - ondergeschikt was aan de minister van Defensie, had A.Q.H. Dijxhoorn vanaf 19 mei 1940 weinig praktische invloed op het reilen en zeilen bij de marine.
Op 21 juni 1940 Zeer geheim archief nr. 19.
Uiteindelijk werd de feitelijke situatie op 27 juli 1941 geformaliseerd door de splitsing van het ministerie van Defensie in Oorlog en Marine. Furstner bekleedde voortaan naast het bevelhebbersschap der zeestrijdkrachten ook de positie van minister van Marine. Het marinehoofdkwartier ging nu functioneren als ministerie. Aan de organisatie zelf veranderde weinig.
Officier van administratie der 1e klasse J.J. van Houten, voormalig kabinetschef en secretaris van minister Dijxhoorn, ging als zodanig optreden voor Furstner.
Boreel werd op 16 oktober 1941 in zijn functie opgevolgd door kapitein ter zee J.W. Termijtelen. Vanaf 1 september 1943 schout bij nacht, vanaf 1 september 1944 vice-admiraal. Termijtelen werd tevens benoemd tot commandant der marine in het Verenigd Koninkrijk en later directeur Luchtstrijdkrachten.
Op 23 februari 1945 werd Furstner als minister van Marine opgevolgd door J.M. de Booy, die naast de Marine ook Scheepvaart in zijn portefeuille Zie o.a. PEC, deel 5, 245. Zie ook
In 1951 werd het onderhavige archief overgeplaatst van de afdeling secretarie, indices en archieven naar de historische sectie van het ministerie van Marine. Alhoewel het hier in beginsel een tijdelijke terbeschikkingstelling betrof, heeft deze sectie uiteindelijk tot 1990 het beheer over dit archief gevoerd. CAD, archief ministerie van Marine, dossier nr. S 385606.
Op 4 oktober 1990 werden door de afdeling Maritieme Historie van de marinestaf 243 archiefdozen overgedragen aan het Centraal Archievendepot van het Ministerie van Defensie (voortaan: CAD).
Het betrof hier het Zeer Geheime en Geheime archief over de periode 1940-1949.
Begin 1995 hebben medewerkers van het CAD bij het Instituut voor Maritieme Historie onderzoek gedaan naar de aanwezigheid bij dit instituut van archiefbescheiden in de zin van de Archiefwet 1995. Daarbij zijn onder meer drie strekkende meter archiefbescheiden, behorende tot het archief van het ministerie van Marine te Londen aangetroffen, die volgens het bestemmingsbeginsel weer moesten worden teruggebracht naar het hoofdbestanddeel van het betreffende archief.
Na afronding van de ordening, beschrijving en materiële verzorging van het archief werd in januari 1998 bij de inventarisatie van het archief van de bevelhebber der strijdkrachten in het oosten circa 11 meter afgedwaalde telegrammen aangetroffen die bij nadere beschouwing bleken te behoren tot het hier onderhavige archief. Dit kon worden afgeleid uit raadpleging van de agenda's welke reeds waren beschreven onder de inventarisnummers 10-27.
Overbrenging van een overheidsarchief
Het archief bestaat uit een aantal archiefdelen. De afdelingen bestonden weer uit de rubrieken algemeen en geheim, waarin weer series per jaar werden gevormd.
Binnen de afdeling zeer geheim werden ook series per jaar gevormd.
Binnen de rubrieken algemeen en geheim werden de stukken per jaar en op nummer uit de hoofdenlijst opgelegd. In de meeste gevallen werden de stukken met hetzelfde nummer uit de hoofdenlijst in één omslag gedaan. Er werden dus dossiers op onderwerp gevormd.
Ook hier werden éénjaarblokken gevormd. De archiefbescheiden werden gerangschikt naar registratienummer in het archief opgelegd.
Bij de afdeling Inlichtingen en Plannen werden per rubriek dossiers gevormd. Deze orde is in een gedeelte van het archief aangetroffen. De rest is ongeordend.
De Lijst van te vernietigen archiefbescheiden van het ministerie van defensie (vastgesteld 1987) werd gehanteerd bij de selectiewerkzaamheden. In totaal werd 15,48 meter archief vernietigd.
De bewerking van het betreffende archief kwam als volgt tot stand:
In het archiefdeel marinestaf zeer geheim zijn 2 dozen gevoegd, welke in 1995 door het instituut voor Maritieme Historie aan het CAD zijn overgedragen. Daarnaast zijn in de serie S-nummers geheim 9 dozen aangetroffen met de classificatie zeer geheim. Deze archiefbescheiden zijn opnieuw teruggeplaatst in de serie zeer geheim. De serie marinestaf algemeen archief was ontsloten door een Inventaris gewoon archief Londen, 1940-1945 (gevoegd bij inv.nr. 1). Deze is echter niet volledig, want alleen de voornaamste stukken per bundel zijn hierin "beschreven". In de serie marinestaf komen zowel stukken voor met een lettercode S- als met Staf. Zo kan het gebeuren dat een rubriek uit de hoofdenlijst 206 in het jaar 1944 tweemaal voorkomt, namelijk als S 260/1/1 G (1944) en als Staf 260/1/1 G (1944). Er werden ook twee series inhoudsopgaven aangetroffen, met S en met stafnummers. De stukken zelf werden bij het begin van de inventarisatiewerkzaamheden echter vermengd aangetroffen. Er viel niet meer te achterhalen wat het verschil tussen de twee signaturen was. De bestaande situatie - vermenging van S en staf signatuur is bij de inventarisatie gehandhaafd.
Het archiefgedeelte kabinet was geordend op jaar en daarbinnen op registratienummer. Deze orde is in de onderhavige inventaris gehandhaafd. Daarnaast werd een omslag met archiefbescheiden aangetroffen welke voorzien is van de classificatie geheim.
Van het bureau koopvaardijzaken werd 10 centimeter archiefbescheiden vernietigd: met name stukken betreffende examens voor stuurlieden en scheepswerktuigkundigen en de samenstelling van de commissie die deze examens afneemt, alsmede stukken betreffende de zogenaamde oerlikon- en rakettencursussen voor koopvaardij-opvarenden.
In het archiefdeel Algemene zaken, algemeen (inv. nr. 160) werden een aantal archiefstukken aangetroffen uit 1946 en 1948. Het archiefdeel Landmacht algemeen (inv. nr. 284) bevat archiefbescheiden uit 1946. Deze stukken werden gericht aan of ondertekend door de commandant der Marine Londen. Het betreft hier afwikkelingszaken. Het ministerie van Marine werd medio 1945 vanuit Londen terug overgeplaatst naar Den Haag. De lopende zaken en de afwikkeling werden waarschijnlijk overgenomen door de commandant der marine Londen, later door de marineattaché Londen.
De archiefbescheiden ontvangen en opgemaakt door kapitein-luitenant ter zee M. Schoo als marinecommandant en districtshavencommandant te Delfzijl werden aangetroffen in het archiefdeel inlichtingen en plannen en hiervan afgescheiden als gedeponeerd archief.
De stukken betreffende gewond, gesneuveld, vermist en geïnterneerd marinepersoneel welke zijn gerubriceerd onder de afdeling bureau nalatenschappen bevatten bescheiden, oorspronkelijk opgemaakt of ontvangen bij diverse afdelingen van het ministerie van Marine te Londen welke later bij hetzelfde ministerie te Den Haag als retroacta zijn gebruikt bij de financiële afhandeling van deze tragische gebeurtenissen alsmede bij het opmaken van staten en overzichten. Alhoewel formeel gezien deze stukken behoren tot het archief van het ministerie van Marine te Den Haag na 1946 (de stukken zijn daar ontvangen en opgemaakt, de retroacta zijn daar bijgevoegd) is besloten de stukken in deze inventaris op te nemen. Onderzoekers geïnteresseerd in de lotgevallen zoals het hier betreft zullen namelijk eerder geneigd zijn deze inventaris en dit archief te raadplegen dan het archief van het ministerie van Marine vanaf 1946. In laatstgenoemd archief zou het gevaar kunnen bestaan dat dit relatief kleine, maar belangrijke archiefdeel zou "ondersneeuwen".
Aangezien niet kan worden uitgesloten dat in de toekomst her en der nog meer afgedwaalde archiefdelen (zoals de 11 meter telegrammen die in 1998 elders werden aangetroffen) opduiken, is er voor gekozen deze te plaatsen in een afdeling Aanvullingen. De agenda's onder voornoemde inventarisnummer geven ten dele een toegang op de telegrammen beschreven onder inventarisnummers 308-443.
De telegrammen bevinden zich in slechte materiële staat en de ordening en toegankelijkheid was minimaal. Getracht is oude seriële verbanden waar mogelijk en zo deze te onderkennen waren te herstellen.
Bij de selectie van het archief van de marine-attaché te Londen vanaf 1945 werden verscheidene stukken aangetroffen met daarop het inboekingsstempel van het ministerie van Marine danwel de commandant der marine te Londen. De stukken uit 1945 zijn teruggeplaatst in onderhavig archief. Het betreft hier in totaal ongeveer 10 centimeter archiefbescheiden.
Er werd gebruik gemaakt van een zogenaamde hoofdenlijst. Dit is een registratuurplan met rubrieken (onderwerpen). Iedere rubriek heeft een nummer. De hoofdenlijst welke in gebruik was bij het ministerie van Marine te Londen is opgenomen in deze inventaris als bijlage.
De afdelingen van het ministerie werden aangeduid met een letterkenmerk:
Daarnaast werden stukken, welke betrekking hadden op landmachtaangelegenheden voorzien van de letteraanduiding "L".
Iedere rubriek uit de hoofdenlijst kreeg een aparte kaart in het kaartsysteem. Per rubriek werden nog aparte kaarten per onderwerp/zaak gebruikt.
De stukken, die door een afdeling in behandeling werden genomen, werden op afzonderlijke kaarten geregistreerd. Iedere afdeling had zijn eigen registratiekaarten. Na afloop van het jaar werden de kaarten "afgesloten".
Daarnaast werd door de administratie (?) per jaar een register bijgehouden, waarin de stukken alfabetisch werden ingeschreven, met onder meer vermelding van de afdeling, registratienummer en de afdoening. Deze werden als naam- en trefwoordenindex gebruikt om snel toegang tot de archiefbescheiden te verkrijgen.
Een combinatie van het nummer uit de hoofdenlijst en de letteraanduiding leidde tot een (uniek) registratienummer, bijv. S 205/2/1G.
Verklaring van het registratienummer:
De stukken van zeer geheime aard kregen een eigen registratienummer, dat als volgt was opgebouwd: x/y ZG19zz. Positie x geeft hier het volgnummer per zaak aan, positie y het stuknummer van een zaak, de aanduiding ZG staat voor zeer geheim en zz geeft het betreffende jaar aan. 2/1ZG 1943 is dus te als volgt te lezen: het 1e ingekomen of uitgaande stuk in de 2e zeer geheim gerubriceerde zaak van 1943.
De afdeling Inlichtingen en Plannen had een enigszins afwijkende systematiek. Toch maakte ook deze afdeling gebruik van een hoofdenlijst. De onderwerpen/rubrieken werden aangeduid in Romeinse cijfers. De stukken betreffende inlichtingen kregen naast de rubrieksaanduiding nog de letteraanduiding "a", bijv. Ia. De stukken werden op datum van binnenkomst per rubriek ingeschreven en kregen een volgnummer.
Reproductie van originele bescheiden uit dit archief is, behoudens de algemene regels die gelden voor het kopiëren van stukken, niet aan beperkingen onderhevig. Er zijn geen beperkingen krachtens het auteursrecht.
Het archief kent geen beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat.
Openbare archiefstukken kunnen online worden aangevraagd en gereserveerd. U kunt dit ook via de terminals in de studiezaal van het Nationaal Archief doen. Om te kunnen reserveren dient u de volgende stappen te volgen:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste éénmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Marine: Bevelhebber der Zeestrijdkrachten, vanaf 1941 tevens minister van Marine, vanaf 1945 minister van Marine en Scheepvaart, te Londen, nummer toegang 2.12.29, inventarisnummer ...
VERKORT:
NL-HaNA, Marine / Londens archief, 2.12.29, inv.nr. ...
Inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar
Met voorin los ingeplakt enkele vellen, waarop aangegeven ingekomen stukken tussen januari en april 1945.
Met als bijlagen een kaart van Nic. Visscher, Amsterdam van Groningen en een overzichtskaart van de Nederlanden van C. Specht, Amsterdam, beiden ± 1700.
Met los inliggend een brief met bijlagen in de Engelse taal als antwoord op "een Chief of Staff's Questionairre" inzake de omvang en positie van Nederlandse marineschepen.
Voor de bijbehorende agenda's, zie inv. nrs. 10-27.